მკულე ისტორიათენ ლაზეფე ლაზეფეშენ, “ლაზი” ჲადო იფთი მაართანი ოშწანურაში მათარიხე ფლინიუსიქ მოლაშინერენ. მაჟურანი ოშწანურაში მათარიხე არრიანუსიში ორას, ლაზეფექ სოხუმიშენ ტამტრაშაქის ნა რტუ რეგიონის სქიდუტეს. რომაური/ ბიზანციურეფექ “ლაზი” ნა უწუმერტეს ამ ხალკის, ქორთუფექ (ქართველეფე) დო აბხაზი-აბაზაფექ “მეგრელი”; რომაური/ბიზანციურეფექ “ლაზიკა” ნა უწუმერტეს ოხენცალე მუშისთი ქორთუფექ (ქართველეფე) დო აბხაზი-აბაზაფექ “ეგრისი” უწუმერტეს. ლაზეფეში ირიშენ მჯვეში ისტორია, კოლხეთიშ მაქთალე დო კულტურაში სფერო კალა ხოლოსონი კონტაქტონი რენ. კოლხეთიში ჯოხოშენ მაართანი ჶარა ისაშენ წოხლენი 8. ოშწანურაშ თარიხონი ურართუში ნოჭარაფეს მოლაშინერი რენ. კოლხეთიშ მაქთალეში სფერო (აწინერი ნდღას აბხაზიაში დოლოხე დოსქიდინერი ნა რენ), გაგრაშენ გეჭკაპტუ დო ჭოროხიშაქის ნუნჭიშუტუ. კოლხეთიშ კულტურაში სფეროშ სინორეფე ომჟორეშკელე ტამტრაშაქის ულურტუ. კოლხეთი, ჰომერიური ეფოკაშ გრეკეფეში ონჭელონი სფერო რტუ. არგოვნატეფე, უჩაზუღა მოჟილუთენ “ოქრო ფოსტი” ეჭოფინუ შენი მაფა აიეთიშ დობადონა ნა რტუ კოლხეთიშა კუჩხე გედვერეტეს. ისაშენ წოხლენი ჩქვადოჩქვა ჭარელი ოდუდეფეს, ომჟორეჲულვა უჩაზუღაშ რეგიონის ნა სქიდუტერენ, ართიქართი კალა ოხოქთერი დო კოლხეთიშ ვადის დობარგერი კოჩეფეში მზახალეფე ნა რტერენ კაბილეფეშენ მოლიშინენ. ისაშენ წოხლენი 1. ოშწანურას კოლხეთი (ლაზიკა/ეგრისი) დო ქართლი (იბერია/ოქორთურა) მაფანობაფეში ოშქენდას ართიქართის ხეცალა გეჟოდგითუ ნა ნოღირაფტუ ნოყონონი ლიმაფე იხვენუ. ამ ლიმაფეში ჩოდინას რეგიონის, რომაში იმპარატორობაქ ასქერულოთ ხე გედვუ. ისაშ კულე 1. ოშწანურაშენ დონი “კოლხი” ვარდო “ლაზი” ვანა “მარგალი” ჲადო ნა იშინენ მარგალი-ლაზეფექ, წოხლე პონტოსიშ მაფანობაშა დო უკაჩხეთი რომაში იმპარატორობაშა მედგინერი, თიმოშლეთინობაში ლიმაშა გეჭკეს. 69-79 წანაფეს ლაზეფეს ნა გედგითურტუ ანიჯეთუსიქ, ხალკი მუში რომაურეფეშა ჲედგითინუ. რომაურეფეს სტრატეგიური არ რეგიონი ნა რტუ ლაზიკა ოხოშქვუ ვარ უნტეს. მარა ლაზეფეში ოხოშქვინობაშ კაბღაშა ვარ ნახონდინეს დო ლაზიკაშენ გამახთეს დო იმტეს. ლაზიკა უდოდგინერი იმენჯელუ დო ანდღა გულვა ოქორთურა ჲადო ნა იჩქინენ რეგიონიშა ხე გედვუ. ლაზიკაში ომენჯელუ, ლაზეფეში ნაშათხაფეშ ჭოროხი მოჟილუთენ ომჟორეჲულვა უჩაზუღას რეგიონიშათი ნუნჭიშუ დო ლაზეფეში ამ რეგიონიშა დიდოფეთენ მოხთიმუ, პონტოსიშ მაფა 2. პოლემონი ოშქურინუ. მაფანობა მუში ლაზეფეშენ ოჩვუ შენი ხეცალა რომაურეფეს მეჩუ. რომაშ იმპარატორობაში არ ეჲალეტი ნიქთუ. ამ ეჲალეტის “პონტოს პოლემონჲაკოს” ჯოხო გეიდვინუ. ტამტრაში ჲულვაშკელენ ჭოროხიშაქის ნა რტუ რეგიონი, მჯვეში ორაფეშენ დონი ლაზეფე დიდოფეთენ ნა სქიდუტეს რეგიონი რტუთინა, ლაზიკაში მაფანობაშ მაქთალეშ გალე დოსქიდერეტუ. ლაზიკაში მაფანობა, 2. ოშწანურას გეჭკუთენ იმენჯელუ დო 4. ოშწანურას მაქთალეში სფერო ტამტრაშაქის ვარ ამჩირანუნათი თესირიშ სფერო მუშიშა ეზდუ. 395 წანას რომაშ იმპარატორობაში ოკორთუქ, ლაზიკაში მაფანობა ომენჯელუ დო ომჩირანუს გზა მეჩუ. ლაზიკაში მაფანობაქ, ანდღანერი ნდღას გულვა ოქორთურა ჲადო ნა იჩქინენ კოლხეთი ეკონომიუროთ, პოლიტიკუროთ დო ასქერულოთ ოკომცხვუ. ლაზიკაში მაფანობა, ბიზანციაშ ვასალი რტუთინა მეკირელი ვასალეფეთი უღუტუ. აწი ხოლო ლაზურის ნა იხმარინენ ნდღაში ჯოხოფეშენ ნა ოხუიწონენ სთერი ნცა, მჟორა დო თუთა ხვამერი იშინეტუ. ლაზეფექ მაიშგალე რომა/ბიზანციაში რელიგია იფთინეროთ კაბული ნა ყვეს ხალკეფეშენ რტეს ჲადო ოთქუ მთინი რენ. მარა მაიშგალეფექ, ლაზეფექ ნა სქიდუტეს რეგიონეფეს ნა კიდერეტეს ეკლესიაფე პოლიტიკური ინსტიტუფე ჲადო დოსქიდერეტუ. ამ ეკლესიაფე მაიშგალე რომა/ბიზანცია დო “პონტოსი”ში მამებაძგობაში სიმბოლი ჲადო იშინერენ, ლაზეფექ მუში ოტანტიური ოჯერუფეშა, შექილუროთ ქრისტიანი ნა რტეს პერიოდეფესთი ნაყონერენან. ემუშენი რომა/ბიზანცია დო “პონტოსი” კალა კაბღა ნა იქიფტეს ლაზეფეში, ოსმანურეფეში რელიგია ნა რტუ მუსლიმანობა პერიოდიშ დოლოხე ოკაბულუ, რომა/ბიზანცია დო “პონტოსი”შა რეაქცია მეჩამუშ სებებითენ რტუ. ლაზიკაში მაფანობაშ ხეცალას ნა რტუ რეგიონი, დიდო ბეჯითი არ გოლახთიმუში გზა რტუ. ჩინი დო ჰინდისტანიშა ნა ნუნჭიშუტუ თიჯარეტიში გზაფე ამ რეგიონიშენ გოლულუტუ. ემუშენითი ბიზანციური დო ფერსეფე შენი დიდი ღირსი უღუტუ. ფერსეფეში, ლაზიკაშა ხე გედვუში მაჟურა სებებითი, მუთეჶიკი ჲადო ნა ძიროფტეს დო კავკასიაშ წოხლენ კელეფეს დო ჲულვა ავროპას ნა რტუ კავმეფე, ლაზიკა უსი სთერი ოხმარუთენ ბიზანციურეფე კალა ოკვაკიდან ჲადო მეღინძიბუ რტუ. ბიზანციურეფექ ნა იქიფტეს ნობაძგონი მეტოდეფე, ლაზიკაში ხალკეფეშ ოშქენდას ანტი ბიზანციური სიმადაფეშ მანძინუშა სებები იყუ. აშო ოჶიქრუში მონძინუ ფერსეფე შენი უოძირონი არ ჶურსატი რტუ. მარა ლაზიკაში მაფა გუბაზი, ბიზანცია დო ფერსეფეში ოშქენდას ნა რტუ პარადოქსეფე ოხმარუთენ, ბალანციური არ გალენდულჲაშ პოლიტიკას ნაყონუთენ ნა ოქთალაფტუ ხალკი მუშიქ ზარარი ვარ ძირას ჲადო იხანდეფტუ. მაფა გუბაზიში ანტი ბიზანცია დო ფერსეფე კალა აქტონი პოლიტიკა, ბიზანციურეფე დიდო ოშუმუ დო მთელი მენჯელი მუთეფეშითენ ლაზიკაშა ოხვატკვაცეს. წანაფეში მორგვალის ნა ნაყონუ ლიმაშ კულე 465 წანას ბიზანცია დო ლაზიკა ოაქტუთენ ოკვაკიდინუ ოჩოდინეს. ბიზანციურეფეს, ლაზიკაში მაფაფექ მუთეფეშა დუდი ნა ვარ გენდრიკასუნონან დო ტამტრაში ჲულვაშკელე დიდოფეთენ ნა სქიდუტუ ლაზეფეთი მუთეფე შენი მოხთასნერული არ თეხლიკე ნა იყვასუნონ ნა უჩქიტეს შენი, ლაზიკაში მაფანობაშ ხეცალას ნა რტუ აბხაზი-აბაზა დო სვანეფე ლაზიკაშენ ოკორთუში პლანეფე ოთათბიკინუს გეჭკეს. ბიზანციაში ნოღირა, ლაზიკაში ეთნიკური დო პოლიტიკური აკთივობა ოჩოდინუთენ ამ მაფანობა მეკარბინუ რტუ. ბიზანციურეფექ დვაჭირასში აბხაზი-აბაზა დო სვანეფე ჰემი ლაზეფე ჰემითი ართიქართი კალა ოკოკიდინუ ისიმადეფტეს. 8. ოშწანურას, ლაზიკაში მაფანობაშ ხეცალაში სფეროს, აბხაზი-აბაზაფე, სვანეფე, მარგალი-ლაზეფე დო რეგიონიშა ქართლიშენ მოხთიმერი ქორთუფეშენ წოფხინერი აბხაზიაში მაფანობა ჲეჩქინდუ. 780 წანას აბხაზიაში მაფანობაშ სინორეფე ოჩილდრეგულვაშკელე ნიკოფსია (თუაფსე), ომჟორეშკელეთი ჭოროხიშაქის იგინძანეტუ. ლაზიკაში რიონიშ ჰავზაშ ომჟორეშკელე 5. დო 6. ოშწანურას ნა იხვენუ ბიზანცია-ფერსიაში ლიმაშ სებებითენ მარგალი-ლაზიშ ნაკონობა დიდო იმციქანერეტუ. ემუშენი არაბი მაიშგალეფეშენ ნა ითესირინერეტეს ქორთუფექ, ქართლიშენ გრუპალუროთ ჲიბარგეს დო პერიოდიშ დოლოხე ამ რეგიონის დიბარგეს. აშოთენ ანდღანერი ნდღას მუსლიმანი ნა რენანფე ლაზი, ქრისტიანი ნა რენანფე მარგალი ჲადო ნა იჯოხინენ მარგალი-ლაზეფეში ოშქენდას ქორთუფეშენ წოფხინერი დო აწი გურია/აჭარა ჲადო ნა იჩქინენ თამპონი რეგიონი დიწოფხუ. “აბხაზი”, რანი, კახეთი, სომეხეფეში ნანმაფა ნა რტუ თამარაში ორას აქტივი არ პოლიტიკას ნაყონინუ. ნანმაფა თამარაში პერიოდის, უჩაზუღაშენ ჰაზარიშზუღაშაქის ნა რტუ რეგიონის ნა სქიდუტუ დო ჩქვანერი ჯინჯი ნა უღუტუ ხალკეფექ კონჶერედალური არ სტრუქტურა წოფხეს. ჯვარონეფეშ სეჶერეფეშენ დო ბიზანციაშ სარაჲიში ხეცალაშ ოკვაკიდინუფეშენ ინარგინუ. ბიზანციაშ ჟინ ნა იდუ კონჶედერალური არმიაქ, ომჟორეჲულვა უჩაზუღას ნა სქიდუტუ ლაზეფეში აქტივური ომხვაჯუთენ ჭოროხიშენ გეჭკუთენ უჩაზუღაშ რეგიონის ნოთესირუ. ნოღირა, კონჶედერალური სტრუქტურაშ დოლოხე ლაზეფეშენ წოფხინერი არ ლაზი ოხენცალეთი ოკათუთენ, ამ რეგიონის სელჩუკური დო ბიზანციურეფეშა მედგინერი ტამფონი ლაზი ოხენცალეშ მხუჯი მეჩამუთენ კონჶედერალური ხეცალაში ემნიეტობა ოკაპეტანუ რტუ. ლათინეფეშკელენ 1204 წანას მპოლიშა ხე გეიდვინუში ბიზანციაშ იმპარატორობა ისაპარუ. ამ ოღოდაფექ კონჶედერალური მაფანობაში სინორეფეშ ტამტრასთი ხე ნა მუდუმერს სთერი ომჩირანუს ნუშველუ. ტამტრაშ რაიონიშა ლაზი ადამეფეში ოხთიმუსთი მანძინუ. ტამტრაში მაფანობას კავკასიალურეფეში კონჶედერალური მაქთალეშ ნოთესირუ დო ტამტრაში ჲულვაშკელენი ლაზეფეში ბიზანციაშ ჰეგამონიაშენ მოშლეთინუ, ბიზანციურეფეს კაი ვარ აწონეტეს. ტამტრაში მაფანობაშ მაქთალობას, ბიზანციაშ კელენერი გრუპაფე კალა კავკასიალურეფეშ კონჶედერალური მაქთალექ ნა ნუმხვაჯუფტუ ლაზეფეში ოშქენდას, დიდო მეჭირელი ხეცალაში არ ოკვაკიდინუ გეჭკუ. 1204 წანას “ლაზიაში თჰემა” გეიდგინუ. ლაზეფეში ბიზანციურეფე კალა ოკვაკიდინუ, 1453 წანას ოსმანურეფექ ბიზანციაშ იმპარატორობა დოლოხვესში დიჩოდუ. 2. მეჰმედიქ, უჩაზუღა ოსმანური არ ტიბა ნოქთუ უნონტუ. ტახთიშა დოხედუ სთერი, 1451 წანას ჲულვა უჩაზუღაშ ზუღაპიჯიშა 50 კონარი კადირგა ნონჯღონუ. ბათუმის დო სოხუმის ხეცალა გედგუთენ ამ რეგიონის ნა სქიდუტუ აბხაზი-აბაზაფე, მარგალი-ლაზეფე დო ქორთუფე მაქთალე მუშის ოკორობუს გეჭკუ. აშოთენ ტამტრაშ მაფანობა იბლოკადინუ. სოჩიშენ ნა გეჭკაფტუ დო ოჩილდრეგულვაშკელე უჩაზუღაშ ზუღაპიჯეფე, კირიმიში ხანობაშ კონტროლის რტუ. ტამტრაში ჲულვაშკელე აწინერი ნა რენ სთერი ემ ორასთი ნა სქიდუტუ ლაზეფე, ტამტრაში მაფანობაშ მაქთალობას რტეს მარა “რუმი” მაქთალე კალა ოკვაკიდეტეს. ლაზეფე, ტამტრაში მაფანობას ხე გედვუ ნა უნონტუ ოსმანურეფეში კელენერი რტეს. 1461 წანას ოსმანურეფეშკელენ ტამტრაში მაფანობას ხე გეიდვინუში, ლაზეფეთი ოსმანურეფეში მაქთალობაშა ამახთუს გეჭკეს. 1519 წანას ტამტრა, ბათუმითი ოკათუთენ ჩქვანერი არ ეჲალეტი ნიქთინუ. ამ რეგიონი 1640 წანას ნა გოხთერეტუ ევლიჲა ჩელებიში თოლითენ, ეჲალეტიში ხუთ სანჯაღი ანთეფე რტუ: ჯანიკი, ტამტრა, გონია, წალენი ბათუმი დო ჟილენი ბათუმი. ლაზონაში ოკრებულე გონია რტუ. ჭიტანოღაფეთი; ოთენა, სუმლა, ვიწე დო არქაბი რტუ. ოსმანური მაქთალექ ომჟორეჲულვა უჩაზუღაშ რეგიონი მაქთალური უნიტეფეშა ოკორთუ. ქოჯჰიქ, 15 ჶეოდალიტე კოროცხერენ: ოთენა (ჟურ), ბულეფ, არტაშენი, ვიწე, კაპისთე, არქაბი, კისე, ხოფა, მაკრიალი, გონია, ბათუმი, მარადითი, ფერლევანი დო ჩათი. 1851 წანას აჭარა, წალენი გურია კალა წოფხინერი ნა რტუ ლაზონაში სანჯაღიშა ნიკირინუ. 1877-1878 წანაფეში ოსმანური-რუსური ლიმაში ჩოდინას ბათუმის რუსეფექ ხე გედვესში რიზინი, ლაზონაში სანჯაღიშ ოკრებულე იწოფხინუ. რუსეფექ ამ რეგიონის ოაქტივუშა გეჭკუშენ წოხლე, 17. ოშწანურას ანდღანერი ნდღას ოქორთურა ჲადო ნა იჩქინენ გეოგრაჶიას სუმ მაფანობა რტუ. დუდნოღა თბილისი ნა რტუ ქართლიში მაფანობა; ოჩილდრეჲულვას კახეთიშ მაფანობა დო გულვაშკელეთი კუთაისი ხეს ნა უღუტუ იმერეთიშ მაფანობა. ამ მაფანობაფეშენ ქართლი დო კახეთი ირანურეფეშ, იმერეთი ოსმანურეფეშ კონტროლის რტუ. ჲულვა უჩაზუღაშ ზუღაპიჯეფე ნა მოლიშინუ სუმ მაფანობაში ხეცალას ვა რტუ. ოჩილდრეშკელე სოჩი-სოხუმი აბხაზიაში; სოხუმი-ფოთი სამარგალოში; ომჟორეშკელე ფოთი-ბათუმი გურიაში ხეს რტუ. სუმ პრინსობათი ოსმანურიშა ხარაჯითენ მეკირელი რტუ. ომჟორეგულვაშკელეთი, სამცხე დო საათაბეგოში პრინსიბაფე რტუ. ამ პრინსეფექ მუსლიმანობა კაბული ყვეს დო დირეკტოთ ოსმანურიშა მეკირელი ვალილობა ნიქთეს. 1877-1878 წანაფეში ოსმანური-რუსური ლიმაში ჩოდინას, სვალონი ნა რტეს რეგიონეფეს დო ბათუმის რუსეფექ ხე გედვესში, მუსლიმანი ლაზეფეში ნამთინეფექ ოსმანური დიხაშა გრუპალუროთ იხიჯრეტეს დო იზმითიში სანჯაღიშ დოლოხე ნა რტუ რეგიონეფეს დიბარგინეს. ოსმანური-რუსური ლიმაფეს ლაზი გურონეფექ რუსეფე კალა ოსმანურეფეშკელენ ლიმა ყვერეტეს. 16 მირკანი 1921 თარიღის თურქი-რუსი აქტი იხვენუშითი ნამთინი მუსლიმანი ლაზეფეს ხოლო თურქიაშა ოხიჯრეტუ დვაჭირერეტეს. ლაზეფეში ჭიტა ჶელუკაფეთენ ნა იხვენეტუ მაზუღარობას, თურქიაში მოშლეთინუშ ლიმას დიდო ბეჯითი თემა უღუნ. დიდო სილახი დო ჯეფხანე ბათუმიშენ სამსონიშა, ლაზეფეში ჶელუკაფეთენ ითირინუ. ლაზეფეთი ოსმანურიში მაჟურა ხალკეფე სთერი, რესპუბლიკაშ ოკიდუს გურამობა ყვეს დო ამაგი მეჩეს. გულვა ოქორთურაში სამარგალოშ რეგიონის ნა იღარღალინენ მარგალურიშა ხოლოსონი ნენა ნა ღარღალაფან ლაზეფექ, რიზინიში ოთენა, არტაშენი, ჩამლიხემშინი, ვიწე; ართვინიში არქაბი, ხოფა ნოღაფეს; აჭარაში ბათუმიშ ნოღაში გომორგვას; აბხაზიას დო 1877-1878 წანაფეში ოსმანური-რუსური ლიმაშ ორას დო ოკულე ოსმანური დიხაშა ოხიჯრეტუთენ ნა დიბარგეს თურქიაში გულვალური რეგიონეფესთი (ადაფაზარი, დუზჯე, ბოლუ, აქჩაქოჯა, ჲალოვა დჩ.) დიდოფეთენ დო გრუპალუროთ სქიდუნ.