ლაზონაში ზენი: არტაშენი არტაშენიში დიხაშზომა რენ 743 კმ². ჲულვა მუშის ვიწე, გულვა მუშის ოთენა, ომჟორე მუშის კაჭკარიში გერმაფე დო ოჩილდრე მუშის უჩაზოღათენ გოიწკონდენ. ზოღაპიჯიში გინძენობა უღუნ ნანჭინეროთ 10 კმ. ლეტაფე მუში ნუნჭუშუნ ზოღაპიჯიშენ 50 კილომეტრე დოლოხეშა. აქონაშის იძირენ უჩაზოღაში გერმაფეშ გენჭუშობაფე დო რაკანეფე. აბჟა ჶურტუნა, ორუბა დოლანა დო აბჟა ჲენიჲოლ რენ არტაშენიში წკარეფე. არტაშენის უღუნ ენდრა-გენდრა დიხა. წკარეფექ უჩაზოღა კალა ნა ოკუიკათენ არმტკო ვადიშ გალე, ვარ უღუნ ზენი დიხაფე. ურუმური დინასტონი ტამტრაში ოხენცალე, მეხმედი მაჟურანიშკელენ 1461 წანას ოსმანური დობადონას იკათინუში, ამ დინასტიაში ოქთალაშ სინორეფეს დოლოხე ნა რტუ არტაშენიქთი ოკუიჩინუ ოსმანური ოქთალა კალა; ემუს აყუ ავტონომიათი მკულე ორათენ. ოსმანური ოქთალაში ვახთის არტაშენი რტუ ოთენაში ილჩეშ არ სემტი, ნამუქ ნა რტუ მეკირელი ვილაჲეთი ტამტრაში სანჯაკიშა. რესპუბლიკაში პერიოდის “ფაზარი” ნა გეოდვეს ოთენაში, ბუჯაღიშ შქაგურონი ნა რტუ არტაშენი, 1 მირკანი 1953 თარიხის ილჩე იყუ. 1916 წანას, ჩარობაში რუსიაშკელენ ხე ნა გეიდვინუ არტაშენიში ოხოშქვობაშ დღა ჲადო 10 მირკანი იკაბულინენ. ემუშენითი ამ თარიხი ნიხვამენ ცერემონიაფეთენ კართა წანას. არტაშენიში ომჟორეშ კელე ნა ნუთრაგუფს გერმაფე კალა ართოთ, ოჩილდრე დო ოჩილდრეჲულვაშ კელე ნა გელადგინ 3.000 მეტრე მაღალობონი კავკასიაში გერმაფექ წოფხუფან მენკილერი არ ჭიტა ტარონობა, ოჩილდრეშ კელენი იხეფეშენ ნა ჩუმერს ონჭუნობათენ. ოთხო დროთი ტიბუ უღუნ. მჭიმონი ტარონობა მუში რენ სუბტროპიკული. წანური ნანჭინეროთ 2.300 მმ მჭიმონი, ოშის 77 ტენი დო დღას ოშქალონი 4 საატი დო 14 დეიკე მჟორონი ორათენ არტაშენი რენ, თურქიაში ირიშენ ტენონი დო უომჟორონი სემტეფეშენ არ თერი. უჩაზოღაში ტერიტორიას ნა იძირენ ტარონობა არტაშენისთი იძირენ. ზოღაპიჯური სემტეფე რენან ტიბუ დო ოფშა მჭიმონი. დოლოხენი სემტეფეს ტარონი იჩეთინენ. ნანჭინეროთ ტუცანობა რენ 14- 15 დერეჯე. ემთუმანი დო ენდრა-გენდრა დიხაფე ნა უღუნ შენი დო ტარონობაში ონჭონობათენ, არტაშენიში მზგუდალური მოთვალაქ წოფხუფს ნჯალეფუნაფე 700- 2.300 მეტრე მაღალობას გენერალუროთ. არტაშენი გელადგინ არ სემტის, ნამუს ნა უღუნ ეფთო ხამფობა ნჯალეფუნაფეთენ. ოშის 23,74-თენ ნჯალეფუნა უღუნ არტაშენიში დიხას, ეთი რენ 17.635 ჰექტარი. დიხაფეშ ოშიშ 10,55-ს იხაჩქენ. ოშის 34,33-ონი არ დიხა რენ თიფეფუნა-ონჯვალე დო ოშის 31,38-ონი არ დიხათი რენ ხაჩქაშ გალე. 2008 წანას ხვენერი გენერალური ნაკონობაშ ცხუნათენ, მთელ ნაკონობა რენ 39.001. შქაგურონის ნაკონობა რენ 24.965 დო ოფუტური ნაკონობათი რენ 14.036. ხალკიშ ნაკონობაშ მონძინუ რენ ოშის 4,71, არ კმ²-ს ნა ანჭენ ნაკონობა რენ 78 შური დო სიმადური გალე ოხიჯრეთუში ნისფეტი რენ ვითოშის 38,6. არტაშენის 38 ოფუტე დო 17 მახალე უღუნ. ოკითხუ-ოჭარუში ნისფეტი რენ ოშის 93. არტაშენიში ნწოფულაფეთი აშო რენ: 14 გეჭკაფურონი ნწოფულა; 5 ლისე დო მუში სთერი ნწოფულა. კულანი მამგურეფეში ნაკონობა: 2.794 (გეჭკაფურონი ნწოფულაფეს), 771 (ლისე დო მუში სთერი ნწოფულაფეს). ბიჭი მამგურეფეში ნაკონობა: 2.995 (გეჭკაფურონი ნწოფულაფეს), 844 (ლისე დო მუში სთერი ნწოფულაფეს). მაღალიდოგურონითი ნა უღუნ არტაშენის იხანდეფს ჟურ სტამბა, არ სვალონი გაზეთა, არ რადიო დო არ ტელევიზიაში კომპანიაქ. არტაშენის არ სპორტული სფერო დო ართი სპორტული სალონი უღუნ. დიხაში ხალი დო ემუშენ ნა ჲეჩქინდუტუ მციქა ოჩანობაში სებებითენ არტაშენურეფექ ულურტეს კურბეთიშა ქიანური მაართანი ლიმაშ წოხლე, ჩარობაში რუსიაშ დოლოხე ნა გედგიტუ ნოღაფეშა. ქიანური მაართანი ლიმაშ უკაჩხეთი ქოგეჭკეს ოხთიმუშა, დობარგუ შენი თურქიაში დიდი ნოღაფეშა. 1950-ონი წანაფე კალა, ჩაიში ხაჩქა გეჭკუში ნამთინეფექ ქოგუიქთეს არტაშენიშა. ჩაიში ხაჩქაშ წოხლე, არტაშენის ენდრა-გენდრა დიხა ნა უღუტუ დო დიხაფეში უდობაღინობაშ სებებითენ არტაშენურეფექ მზოღარობა, მაკიდალობა, მაჶურნობა სთერი დულჲაფეს ოხვენუ შენი მენდახთერენან, თურქიაშ დოლოხე ვარნა გალე ოხანდუშა. ჩაიში ხაჩქა დო ჭიტა ინდუსტრიაში ონჭობათენ მაკურბეთობა იმციქანუთინა, ეკონომიური მეჭირელობაში სებებითენ ვარ გონდუნერენ მთელოთ. იფთინეროთ ჩაი ნა იხაჩქინუ 1938 წანაშ კულე, ნა ნიჩინუ მხუჯითენ კაპინეროთ ნა დირდუ ჩაიში ხაჩქა დო ჩაიში ინდუსტრია რენ არტაშენიში ირიშენ ბეჯითი დულჲა. ლაზუტი, ხაჯი, დიხაშმარქვალი, ლუყუ, ქივი, თხირი დო მანდარინა რენ ხაჩქაში მახსულეფე. მასქინდინობა იხვენენ ოჯაღური უკორსობა შენი. დულჲაფეშენ არ თერითი რენ მაბუტკუჯობა. ნანჭინეროთ 10.000 ჶენური დო 500 პრიმიტივი შურონი ბუტკუჯიში ბოგინა იძირენ არტაშენის. ნანჭინეროთ 165 ტონი თოფური დო 1.500 კილოთი მჩირი იმრალინენ. ზოღაპიჯური მენჩხომობა ნა იძირენ არტაშენის ვარ იხვენენ ალარგური მენჩხომობა, დიდი ჩამლი დო კომპანიაფე ნა ვა რენ შენი. ჩოდინა წანაფეს ირდენ კულტურული მენჩხომობა. 12 კონარი კარმახაშ ომრალუში კიდალა ქორენ არტაშენის. კაპასიტე მუში რენ ნანჭინეროთ 100 ტონი/წანა. არტაშენიში ზოღას ნა იჭოფინენ ჩხომი რენ დიდოფეთენ ქაფჩია. ამუშენ ჩქვა ლახო დო სკავრიტითი იჭოფინენ. ფუქრიკა-გიმუაში პერიოდის, სეზონური დულჲა ნა მეჩაფს ჩაიში ხაჩქას იხანდეფან დიდოფეთენ ოხორჯალეფექ; ამ ნისფეტი რენ ოშის 77. მახანდე ქიმოლეფექთი იხანდეფან დიდოფეთენ ჩაიში ხაჩქა დო მაჟურა სფეროფეს. არტაშენის ვარ იძირენ ოხორიში მეჭირელობა. ნანჭინეროთ ოშის 80-თენ ხალკის უღუნ ოხორი ნოღაში შქაგურონის. მონჭინორას, ოფუტეფეს დო ყინორასთი ნოღაში შქაგურონის ნა გელადგინ ოხორი მუთეფეშის სქიდუნან. მაჟურა ნოღაფეს ნოწკედაში ოხორეფეში ქირა ეფთო მციქა რენ არტაშენის. არტაშენიში ოხენცალური ოხზაბუნე გოინწკერენ 50 ონჯირეთენ, 2000 წანაში გიმუა თუთას. დიდო ზაბუნი ნა აყვენ შენი უკორს პოლიკლინიკაში ბინა ასთახოლო. ოხზაბუნექ ნუხიზმეტუფს ჟურ ამელიჲათხანე, არ დორინუშ სალონი, აჯილური ოდულჲობაში ლაბორატუვარი, რონთგენიში უნითე დო ჟურ ამბულანსითენ. არტაშენის იძირენ 4 საღობაშოჯაღი დო 12 საღობაშოხორი. არტაშენის; ჩაჲქურ, აქჶა, ქარაჯა, ჰუზურ, ლიდერ, აქდერე, არმაღან, ქარაოღლუ ჯოხონი ოვრო ჩაიშ ჶაბრიკა გედგინ. სეზონური მადულჲეფექ იხანდეფან ამ ჶაბრიკაფეს. არტაშენის ფიცარიში დო მობილჲაში დულჲაფეთი რენ ჭიტა ზომობას. არტაშენიშ გომორგვაშა ნინჭიშინენ დიხაგზათენ. არტაშენი რენ 48 კმ მენდრალას რიზინიში შქაგურონიშენ. არტაშენიში შქაგურონიშენ რიზინი-ხოფაში დიხაგზა გოლულუნ. ოფუტეფეში გზალეფექ უმკითაფს ართიქართობა დო ოდულჲობა. პეჯი მჭიმონი დო ენდრა-გენდრა დიხაქ მუნძინაფს ოდულჲობაში ფასის დო ნუსებებუფს ოკოხვობაფეს უდოდგინუ. ამუქთი ირორას გზალეფეშ ონწურანუ ნოჭირაფს. ნოღას უღუნ სუმ გზა. ორთაალანიში გზა, ნამთინი სოთეფეს რენ ბეტონი გებერი დო მაჟურა სოთეფესთი სტაბილიზე მერჩერი. თუნჯაში გზა რენ სტაბილიზე მერჩერი. არმციქა ბურმე მუშითი რენ ბეტონი გებერი. დუჲგულუში გზაშ არ ბურმე გელუძინ ჩამლიხემშინიშ ოხენცალური დიხაგზას. მაჟურა ბურმეფე მუშითი არმციქა ბეტონი გებერი დო არმციქათი რენ სტაბილიზე მერჩერი. ართი შქაგურონის დო ვითოარ ოფუტეფეს, 12 ტილიჶონიშ სანტრალითენ ოდულჲობა ნიჩინენ არტაშენის. 12.649 ხატი კაპასიტონი ამ სანტრალეფეს 10.915 აბონე უღუნ. ჩოდინა წანაფეს ქოგეჭკუ გერმა დო გოლაშ ტურიზმიში ოდულჲობა არტაშენი დო მუში გომორგვას. ჶურტუნაში ვადის ნა იხვენენ რაჶტინგიში სპორტი; ალთიფარმაქიში გერმაფეს ნა იწოფხინენ სირთ ჲაჲლა დო გოლაზენა ჲაჲლაში შენობაფე შენი მულუნან ტურისტეფექ სემტიშა. ჶურტუნაში ვადეფეს კიდერი რენ ვითეფეთენ მჯვეშური ქვაშ ხინჯეფე. აბჟა ჶურტუნაში ჰავზა იგნაფინუ სითური სფერო 1998 წანას, არ კორთა მუში ღორმოთურონი, არ კორთა არქეოლოგიური.